Ukrayna’nın düzenlediği saldırıların, Rusya'ya zararı ne boyutta?

Rusya; geniş kapsamlı e-ticaret hizmetleri sektöründen yapay zeka geliştirmeye yönelik iddialı planlarına kadar, kaydettiği dijital ilerlemelerle övünüyordu.

Ancak dört buçuk yıldır süren kapsamlı işgal sürecinde, Rusya’nın teknolojik gücünün merkezinde yer alan bazı kilit veri merkezleri, Ukrayna’nın insansız hava aracı (İHA) saldırılarıyla devre dışı bırakıldı. 

Söz konusu merkezlerde, onarılması uzun zaman alabilecek boyutta hasarlar meydana geldi.

Ukrayna bu ay; teknoloji devi Yandex’e ait üç ana veri merkezini, Rusya’nın en büyük bankası Sberbank’a ait bir merkezi ve Facebook’un Rusya’daki karşılığı olan sosyal medya platformu VKontakte’ye ait bir merkezi hedef aldı.

Yandex, Sberbank ve VKontakte yaşanan hasar konusunda ketum davransalar da, Rusya genelindeki bireyler ve işletmeler bulut hizmetlerinde yaygın kesintiler yaşandığını bildirdi. 

Bankacılık, e-ticaret, coğrafi konum belirleme ve araç çağırma hizmetlerinin yanı sıra Yandex’in sanal asistanı Alisa ve çok modlu yapay zeka sohbet botları da uzun süreli aksaklıklardan etkilendi. 

Yaşanan sorunlar Rusya’nın yargı sistemine kadar sıçradı; tahkim mahkemelerinin duruşmaları iptal etmek veya ertelemek zorunda kaldığı ve veri tabanlarına erişimin kesildiği bildirildi.

Uzmanların çoğu, hasarın onarılmasının aylar, hatta yıllar alabileceğini öngörüyor. Bazı uzmanlar ise Moskova’nın yapay zeka geliştirme alanında lider olma hedeflerinin ciddi şekilde sekteye uğrayabileceği uyarısında bulunuyor.

İnternet Koruma Derneği (Internet Protection Society) adlı aktivist grubun başkanı Mikhail Klimarev, “Bu durum, Rusya’yı yapay zeka yarışında ciddi şekilde geriye düşürüyor” değerlendirmesinde bulundu.

Veri merkezleri, savaşta her iki tarafın da hedefi haline geldi

Veri merkezleri, tarafların birbirlerinin hayati altyapılarına yönelik yürüttükleri hava saldırılarının son hedefi oldu.

Rus füzeleri ve İHA’ları, Kremlin’in moral ve direnişi zayıflatma çabalarının bir parçası olarak Ukrayna’nın elektrik şebekesini ve diğer kritik tesislerini hedef aldı. 

Moskova, kış yaklaşırken bu saldırıları yoğunlaştırdı; bu süreçte, ABD tarafından sağlanan ve stokları tükenmiş olan Patriot hava savunma füzelerinin eksikliğinden de faydalandı.

Ukrayna ise buna karşılık olarak Rusya’daki petrol rafinerilerine yönelik İHA saldırıları düzenledi. Bu saldırılar büyük bir yakıt krizini tetiklerken, savaşın etkilerini milyonlarca sivilin günlük yaşamına taşıdı. 

ABD Başkanı Donald Trump, büyük ölçüde ABD'nin İran'daki savaşı nedeniyle tırmanan küresel petrol fiyatlarındaki artıştan bu saldırıları sorumlu tuttu. 

Trump, ayın başlarında Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile dizel yakıt ithalatına yönelik bir anlaşma yaparak Ukrayna ve müttefiklerini şoke etmişti.

Ukrayna ayrıca, Rusya'nın önde gelen çevrimiçi perakendecileri Wildberries ve Ozon'a ait devasa depoları da hedef aldı.

Kiev'in Rus veri merkezlerine düzenlediği saldırılar, Moskova'nın kısa süre önce Ukrayna'daki veri merkezlerine gerçekleştirdiği ve internet ile televizyon yayınlarının kesintiye uğramasına yol açan saldırıların hemen ardından geldi.

8 Ekim'de Ukrayna'ya ait insansız hava araçları (İHA), Ryazan bölgesindeki Sasovo'da bulunan ve şirketin üç süper bilgisayarından ikisine ev sahipliği yapan bir Yandex veri merkezini vurdu. Bir gün sonra Kaluga'daki bir veri merkezi, 11 Ekim'de ise Vladimir'deki bir veri merkezi hedef alındı.

14 Ekim'de Saratov bölgesindeki Balakovo'da bulunan, Sberbank'a ait veri merkezi ve yapay zeka merkezi vuruldu; dört gün sonra ise Kiev, St. Petersburg'da VKontakte'ye hizmet veren bir veri merkezini hedef aldı.

Veri merkezleri savunmasızdır

Petrol rafinerileri ve depolar kolay hedef olsalar da, veri merkezleri çok daha savunmasızdır; zira bunlar, sunucularla ve bu sunucuları destekleyen güç ve soğutma altyapısıyla dolu devasa binalardır. Nispeten hafif miktarda patlayıcı taşıyan bir İHA bile kalıcı hasara yol açabilir. 

Veri merkezlerinin savunmasızlığı, İran'ın Birleşik Arap Emirlikleri'ndeki iki ve Bahreyn'deki bir Amazon Web Services (AWS) veri merkezini İHA'larla vurmasıyla gözler önüne serilmişti. AWS, geçen ay yaptığı açıklamada, bu merkezlerden ikisinde barındırılan kaynaklara ve verilere erişimi yeniden sağlayamadığını belirtti.

Yandex, altı veri merkezinden birinin devre dışı kalabileceği bir senaryoya karşı tatbikatlar yapmıştı; ancak dört gün içinde üç kritik tesisinin vurulması karşısında hazırlıksız yakalandı. Söz konusu bölgelerin yakınındaki hava savunma sistemlerinin neden başarısız olduğu ise henüz netlik kazanmadı.

Eurasia Group'ta kıdemli jeoteknoloji analisti olan Nick Reiners, "Rusya'daki sorun, çok geniş bir ülkeyi hava savunma sistemleriyle korumak zorunda olmaları ve ellerinde yeterli miktarda sistem bulunmamasıdır" değerlendirmesinde bulundu. 

Rusya’nın ‘egemen internet’ oluşturma çabaları ters tepti

Ukrayna, kritik verilerini Avrupa’daki müttefik ülkelerde bulunan sunucularda depolayarak Rus saldırılarının yol açtığı zararı sınırlamayı başardı. Ancak Moskova’nın katı dijital egemenlik politikası, tüm verilerin ülke içinde depolanmasını zorunlu kılıyor; bu da sistemi son derece savunmasız hale getiriyor.

Reiners, “Tüm altyapı ve veriler Rusya sınırları içinde yer aldığı için, sistemi devre dışı bırakmak nispeten daha kolay oluyor” dedi.

Klimarev, veri merkezlerine yönelik saldırıların, önde gelen birçok Rus şirketini verilerini yurt dışına taşımaya teşvik edebileceğini; yetkililerin ise zararı en aza indirmek adına internet üzerindeki denetimleri sıkılaştırma çabalarını hafifletebileceğini öngördü.

Klimarev, “İşin ironik tarafı, veri merkezlerine yönelik saldırılar Rus internetini izolasyondan kurtarmış oldu; zira artık bilişim varlıklarını —büyük olasılıkla— Avrupa’ya taşımak zorunda kalacaklar,” dedi. 

“Birçok Rus işletmesinin şu anda bilişim kaynakları kiralamak için Avrupa pazarını araştırıyor olması oldukça muhtemel.” Ruslar, hizmet kesintileri nedeniyle büyük sıkıntı yaşıyor.

Yandex; Rusya’da ve eski Sovyet ülkelerinin birçoğunda dijital yaşama hâkim durumda. Şirket; arama motoru, bulut depolama, ödeme uygulamaları, konum tabanlı hizmetler, araç çağırma servisleri ve e-ticaret platformları gibi çok çeşitli işlevler sunuyor.

Reiners, “Yandex; Uber, Amazon ve Google gibi devlerin tek bir çatı altında toplanmış hali gibi; üstelik her şey sadece birkaç veri merkezinde yoğunlaşmış durumda,” değerlendirmesinde bulundu. 

“Stratejik açıdan bakıldığında, mükemmel bir hedef.”

Yandex’e yönelik saldırılar, daha önce görülmemiş aksamalara yol açarak ödemeleri, çevrim içi siparişleri, taksi hizmetlerini ve kişisel verilere erişimi felç etti. Moskova’da yaşayan Igor Mann, e-ticaret platformu Yandex Market üzerinden verdiği bir siparişi teslim alamadığını belirtti. Sanal özel ağ (VPN) kullanmayı denediğini ancak “hiçbir işe yaramadığını” ifade etti.

Yandex’in araç çağırma uygulaması üzerinden sipariş alan taksi şoförü Pavel Belyavskiy ise yolcularla bağlantı kuramadı.

Belyavskiy, “Birkaç siparişte uzun süre beklemek zorunda kaldım ve yolcuyla hiçbir şekilde iletişim kuramadığım için yolculuğu iptal etmek durumunda kaldım,” dedi.

Saldırılar ayrıca, Yandex’in bulut hizmetlerine bağımlı olan bazı büyük şirketlerde ve bankalarda da geçici aksamalara neden oldu.

Moskova’da yaşayan bir diğer kişi olan Eduard Malyavko, “Mesele sadece kolaylık değil; günlük hayatla iç içe geçmiş iş süreçleri de söz konusu,” dedi. 

Rusya’nın yapay zekâ hedeflerine darbe

Yandex, Rusya’daki diğer veri merkezlerini devreye sokarak takip eden günlerde temel bulut hizmetlerinin çoğunu yeniden çalışır hale getirdiğini açıkladı. Ancak şirketin yapay zekâ geliştirme çalışmalarına verilen zararın oldukça büyük olduğu ve etkilerinin uzun süre devam edeceği düşünülüyor.

Küresel yapay zekâ patlaması, bilişim gücüne olan talebi artırırken, Yandex de büyük veri merkezlerine yatırımlar yapmıştı. Şirketin modellerini geliştirmek için kullandığı üç süper bilgisayar, dünyanın en güçlü 500 bilgisayarı listesinde yer alıyor. Bunlardan en güçlüsü —Sasovo veri merkezinde bulunanı— 19. sırada yer alıyordu.

Yandex, saldırıların yol açtığı hasarın boyutuna dair bir açıklama yapmadı; ancak uydu görüntüleri, veri merkezlerinin ciddi şekilde zarar gördüğünü ortaya koydu. Bazı gözlemciler, saldırılar sonucu çıkan yangınların, üst düzey çipler ve diğer kritik ekipmanlara büyük zarar vermiş olabileceğine dikkat çekti.

Klimarev, "Böylesine bir darbeden sonra, geriye sağlam bir şey kalmış olmasını beklemek zor; veri merkezi ekipmanları hassas, özel koşullar gerektiren ve pahalı cihazlardır," dedi. "Yangından kaynaklanan kurum, elektronik aksam için son derece zararlıdır."

Dış İlişkiler Konseyi'nden uzman Connor Martin, Rusya'nın zaten ABD ve Çin'in yıllarca gerisinde kaldığını belirterek, "Ukrayna'nın insansız hava aracı saldırılarının, Rusya'nın yapay zeka çalışmalarını daha da gerileteceği muhtemeldir," değerlendirmesinde bulundu.

Martin, kaleme aldığı bir yorumda, Rusya'nın Yandex'in süper bilgisayarlarına güç veren, ABD tasarımı Nvidia A100 çiplerini kısa sürede yenileriyle değiştirmekte zorlanacağını ifade etti.

Klimarev ayrıca, üst düzey çiplere yönelik küresel kıtlığın ve bu ürünlerin Rusya'ya sevkiyatına uygulanan yaptırımların, onarım sürecini hem uzun hem de maliyetli hale getireceğini belirtti.

Klimarev, "Bunun altı ayda, bir yılda, hatta belki de hiçbir zaman yapılabileceğinden emin değilim," dedi.

AP News